ISLÂM

Küfr terimi, sirk teriminden daha geneldir. "Eger küfr ederseniz bilin ki süphesiz Allah size muhtaç degildir. Bununla beraber, O, kullarinin hesabina, küfr (inkâr)e razi olmaz (ez-Zumer 39/7).

Küfr, bir sapikliktir: "Kim, Allah'i, meleklerini, kitaplarini, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, süphesiz tam manasiyla bir sapikliga sapmistir" (en-Nisâ 4/136).

Kâfirler dediler ki: "Biz hiçbir zaman bu Kur'an'a ve ondan önce gelenlere inanmayacagiz" (Sebe', 34/31)

"Ayetlerimizi, ancak kâfir olanlar, bile bile inkâr ederler" (el-Ankebût, 29/47).

Allah'in ayetleriyle ancak kâfirler mücadele ederler: "Allah'in ayetleri hakkinda, kâfirlerden baskasi tartismaya girismez" (el-Mümin, 40/4).

Kâfirler Kur'an-i sihr olara telakkî eder ve inkâr ederler:

"Kendilerine hakk (Kur'an) gelince: "Bu bir sihr (büyü)dir, bizler buna kesinlikle, inanicilar degiliz" dediler" (ez-Zuhruf, 43/30).

Kâfirlere, onlarin taptigina tapilmadigi hususu peygamber ve dolayisiyla müminlere söylenmesi emredilir:

De ki: "Ey Kâfirler! Taptiklariniza tapmam..." (el-Kâfirûn, 109/1-2).

Kâfirlere karsi temkinli olmak gerektigi hususunda da söyle buyurulur:

"Süphesiz kâfirler, size apaçik düsmandirlar" (en-Nisâ, 4/101).

Kâfirlere karsi müslümanlarin sert oldugu ifade edilir:

"Muhammed, Allah'in elçisidir.O'nun beraberinde bulunanlar, kâfirlere karsi çok sert, kendi aralarinda çok merhametlidirler" (el-Feth 48/29).

Hz. Peygambere ve dolayisiyla müslümanlara, kâfirlere karsi cihât edilmesi emredilir:

"Sen, kâfirlere boyun egme, ve onlara karsi (Kur'an ile) olanca gücünle büyük bir savas ver (cihât et)" (el-Furkân 25/52).

"Ey Peygamber! Inkârcilar (küffâr)la, iki yüzlü (münâfiklar)le cihât et, onlara karsi sert davran! onlarin varacaklari yer cehennemdir. O, ne kötü dönüs yeridir" (et- Tevbe, 9/73).

Ayrica münafiklar, kâfirlerle birlikte hareket ederler (el-Hasr, 59/11).

Kâfirler, ahirette gerçegi göreceklerdir (en-Nahl 16/13), cehennemliktirler (el-Mâide 5/10; et-Tevbe 9/3; el-Hâcc 22/57; el-Feth 48/13; el-Beyyine 98/6).

Cahiliyye: Kisinin yaratilis gayesini anlayip bilememesi, kendisindeki akil, gadap, sehvet, hayal gibi kuvveleri sirât-i müstakîmde ifadesini bulari vasat mertebelerinde kullanmamasidir. Cahiliyye, dengesiz davranislarin adidir. Kisi zulmetmemeli ve zulme de ugramamalidir, ifrat ve tefrit hareketlerden kaçinmalidir.

"Kâfirler, gönüllerindeki cahiliyye (aginin asabiyet (taassub) atesini ateslendirdiklerinde; Allah, Peygamberine ve inananlara huzur indirdi, onlarin takvâ sözünü tutmalarini sagladi. Zaten onlar, bu söze lâyik ve ehil kimselerdi. Allâh, her seyi bilendir" (el-Feth 48/26).

Müminleri ikaz ve yanlis anlayislarini izâle etmek için:

"Yoksa onlar, cahiliyye idaresini mi ariyorlar? Iyi anlayan bu topluma göre, hükümranligi Allah'tan daha güzel kim vardir?" (el-Mâide 5/50).

"Kendi canlarinin kaygisina düsmüs bir grup da, Allah'a karsi haksiz yere cahiliyye devrindekine benzer düsüncelere kapiliyordu" (Âlu Imrân, 3/154).

Müslümanlarin ifadesi olarak:

"Biz cahiliyye hayati yasayanlari (dost edinmek) istemeyiz" derler (el-Kasas, 28/55).

Hz. Peygambere hitaben buyuruluyor ki:

"Sen, af yolunu tut, iyiligi emret ve cahillerden yüz çevir" (el-A'râf, 7/199).

Hz. Peygamberin hanimlarina hitaben:

"Eski cahiliyyeye oldugu gibi açilip saçilmayin" (el-Ahzâb, 33/33).

Hz. Peygamber'e iman edip, bunun disa karsi ilân edilmesi, O'nun vahiy yoluyla yüce Allah'tan aldigi Kur'an-i Kerîm'in bütününe iman etmeyi ve Hz. Muhammed'e ait söz, fiil ve takrirlerden ibaret olan sünneti kabul etmeyi de kapsamina almaktadir. Böylece Islâm, Hz. Peygamber'in Allahu Teâlâ'dan alip, bütün insanlara hatta cinlere teblig ile yükümlü oldugu son ilâhî dinin adidir. Bu dinin amaci; toplumda sulh, sükûn, huzur, kardeslik, yardimlasma, digergâmlik, adâlet ve fazîlet ortami meydana getirmek, aldigi önleyici tedbirlerle de mal, can, akil, din ve nesil güvenligini saglamaktir. Islâm'in ana kaynagi olan Kur'an-i Kerîm'in fert ve toplumu en saglam yola götürdügü, sâri-i hakîm tarafindan açikça ifade edilir (bk. el-Isrâ, 17/9). Müminler birbirinin kardesi ilân edilir (el-Hucurât, 49/10). Namazin, insani her türlü kötülükten, haram ve mekruh olan seylerden uzaklastiracagi belirtilir (el-Ankebût, 29/45). Mü'minlere, iyilik (birr) ve Allah'tan sakinma (takvâ) konularinda, birbirlerini desteklemeleri, günah ve düsmanlik söz konusu olunca da yardimlasmayi kesmeleri bildirilir (el-Mâide, 5/2). Önemli islerde istisare yapilmasi ve yönetim islerinin bir istisare organi (sûrâ) eliyle yürütülmesi (bk. Âlu Imrân, 3/159; es-Sûrâ, 42/38) anne, baba ve diger hisimlarin aleyhine olsa bile dogru sahitlik yapma ve adâletten ayrilmama (en-Nisâ, 4/135). Islâm'in özellikleri arasinda sayilabilir.

Islâm'in amaci; olgun, özü ve sözü dogru toplum fertleri meydana getirmektir. Dünya, ahiret yurdunun ekim alani oldugu için, üstün verim için, insanoglunun örnek bir yasayis sergilemesi gerekir. Bu da, kutsal olduguna inanilan üstün degerlerin, günlük hayatta yasanmasiyla gerçeklesebilir. Kur'an-i Kerîm'in pek çok ayetlerinde imandan sonra, hemen "sâlih amel" islenmesi istenir (bk. Muhammed Fuad Abdulbâkî, el-Mu'cemû'l Müfehres Li El-fazi'l-Kur'ani'l-Kerîm, Istanbul 1984, s. 483-488, "amel" maddesi). Salih amel terimi; Allah'a ibadet ve taâti, hayir, hasenât, baskalarina yapilan yardimlari içine aldigi gibi, bir tebessümüyle mü'min kardesinin gönlüne sevinç vermeyi, tatli bir sözle onun gönlünü almayi da kapsatmaktadir. Böylece Islâm, dogumundan ölümüne kadar insanin bütün eylem ve davranislarini deger ölçülerine baglamakta ve onu seytan insandan melek insana dogru egitmeyi amaçlamaktadir. Buna; gurur, kibir, öfke, haset ve kin gibi iç duygularin egitimi de eklenince, gerçek Islâm kardeslerinin yasandigi ideal bir toplum ortaya çikar. Iste ashab-i kirâm asr-i saadette böyle bir toplum yasayisinin örnegini vermistir.

Ashab-i Kirâm, Islâm'in ilk yillarinda Mekke'de, Hz. Ammâr ve Bilâl gibi sahabeler Kureys'in iskencelerine karsi Cenâb-i Hak'tan yardim istemesi için Resulullah (s.a.s)'a sikayette bulunmustu. Bunun üzerine Allah Rasûlü söyle buyurmustur: "Geçmis ümmetlerden bazi mazlumlar müsriklerce boynuna kadar topraga gömülür, basi testere ile ikiye bölünür, bir baskasi demir taraklarla etinin altindaki kemigi ve siniri taranarak iskence edilirdi. Onlar bu iskencelere sabreder ve dinlerinden dönmezlerdi. Ey ashabim!. Bu Islâm dini kemâle erecektir. Öyle ki, bir atli tek basina San'a'dan Hadramut'a kadar gidecek, Allah'tan baska hiçbir seyden korkmayacak, yine sürü sahibi koyunlari için kurt saldirisi disinda baska bir seyden korkmayacaktir. Ancak siz bu (toplumsal degisiklik konusunda) acele ediyorsunuz " (Buhârî, Menâkib, 25, Ikrâh, 1; Ebû Dâvud, Cihâd, 97; Nesaî, Zînet, 96; Ahmed b. Hanbel, Müsned, V, 110, III, VI, 395; ez-Zebîdî, Tecrîd-i Sarîh, Terc. Kâmil Miras, Ankara 1983, IX, 302, 303, H. No: 1473). Çeyrek asir geçmeden bu toplumsal degisim gerçeklesmis, Hz. Peygamber ve ashabinin yasadigi yüzyila bu yüzden "asr-i saadet (Mutluluk asri)" adi verilmistir.

Bir müminin iç aleminde yasadigi iman, huzur ve sükûn hâlinin günlük yasantisina yansimasi asildir. Hz. Peygamber müslümani söyle tarif etmistir: "Müslüman; elinden ve dilinden diger müslümanlarin güven içinde bulundugu kimsedir". Bazi rivayetlerde; "diger müslümanlar" yerine "diger insanlar" denilmesi, Islâm ahlâkinin evrenselligini gösterir. Bu takdirde zarar vermeme, hakli durumlar ve savas hali disinda hristiyan ve yahudi gibi gayri müslim toplumlari da kapsamina alir (Buhârî, Imân, 5, Rikâk, 26; Müslim, Imân, 64, 65; Ebû Dâvud, Cihâd, 2; Tirmizî, Kiyâme, 52, Iman, 12; Nesaî, Imran, 8, 9, 11; Ahmed b. Hanbel, II, 160, 162, 187, 191, 192, 195, 205, 206, 209, 212, 215, 224, 279, III, 372, 391, 440, VI, 22).

Resulullah (s.a.s) müminin ulasmasi gereken ruh halini de söyle belirler:"Sizden hiçbiriniz, kendisi için sevip gerçeklesmesini arzuladigi seyi, diger mümin kardesleri için de sevap arzu etmedikçe gerçek mümin olamaz" (Müslim, Imân, 71, 72; Buhârî, Imân, 7; Tirmizî, Kiyâme, 59; Nesaî, Imân, 19, 33).

Islâm toplumu bir bütün teskil eder. Bunun karsisinda ehl-i küfür de tek millettir. Islâm ümmeti ortak menfaat ve problemlerinde dayanisma içindedir. Ehl-i küfürle olacak menfaat çatismalarinda ise, Islâm'in ve müslümanin menfaati üstün tutulur. Hadislerde söyle buyurulur: "Islâm arttirir, eksiltmez" (Ebû Dâvud, Ferâiz, 10; Ahmed b. Hanbel, V, 230, 236)."Islâm yücedir, onun üzerine yücelinmez"(Buhârî, Cenâiz, 79). Bu, Islâm'in, tevhîd inancinin son halkasini teskil etmesi ve gerçek vahyi temsil etmesi yüzündendir. Çünkü diger semâvî dinlerin kutsal kitaplari olan Zebur, Tevrat ve Incil orjinalligini koruyamamis, tahrifata ugramistir. Islâm'in anayasasi olan Kur'an-i Kerîm ise Cenâb-i Hak tarafindan kiyamete kadar koruma altina alinmistir: "Süphesiz bu Kur'an'i Biz indirdik. Onu koruyacak olan da Biziz" (el-Hicr, 15/9) ayeti bunu belirler.

Islâm'da bülug çagi ile baslayan yükümlülüklere 'ef'âl-i mükellefin' adi verilmistir. Bu yastan itibaren müslümanin yapacagi bütün fiiller su hükümlerden birisine tabidir. Farz, vacip, sünnet, müstehab, mübah, haram, mekruh ve müfsid (amelin bozulmasi). Bu hükümlerin kaynaklari da aslî ve fer'î olmak üzere ikiye ayrilir:

Asli kaynaklar:

1. Kitap: Kur'an-i Kerîm Islâm'da ana kaynaktir.

2. Sünnet: Hz. Peygamber'in kavlî, fiilî ve takrîrî sünneti ikinci kaynaktir. Sünnet, Kur'ân'in kapali ve mücmel ifadelerini açiklar, umûmî hükümlerini tahsis eder, çogunluk Islâm hukukçularina göre nâsih ve mensuhu bildirir. Diger yandan Kur'ân'da asillari sabit olan farzlari tamamlayici hükümler getirir ve Kur'ân'da bulunmayan bir kisim hükümleri beyan eder.

3. Icmâ: Birlesme, ittifak etme anlamina gelen icmâ, terim olarak; Hz. Peygamber'den sonraki bir çagda amele ait bir meselenin ser'î hükmü üzerinde, Islâm müctehidlerinin birlesmesidir. Ashâb-i kirâm bir mesele üzerinde ittifak ederlerse Devlet isleri buna göre yürütülürdü.

4. Kiyas: Hakkinda ayet-hadis bulunmayan bir meselenin hükmünü, aralarindaki ortak illet dolayisiyla hakkinda âyet- hadis bulunan meselenin hükmüne baglamaya "kiyas" denir.

Islâm hukukçulari bu dört ana delile dayanarak hüküm çikarmis, Islâmî hükümleri bütünlük içinde ve bir sistem hâlinde tasnif ve tedvin etmislerdir. Bu aslî kaynaklarda delil bulunmamasi veya anlaminin kapali olmasi hâlinde fer'î delillere basvurulur.

Fer'î deliller:

1. Istihsan: Güzel bulmak, güzel görmek anlamina gelen bu terim; müctehidin daha kuvvetli gördügü bir husustan dolayi bir meselede benzerlerinin hükmünden baska bir hükme bas vurmasidir. Imam Mâlik'in; "Istihsan ilmin onda dokuzudur" dedigi nakledilir (bk. "Istihsan" mad.).

2. Örf ve âdet: Hanefi ve Mâlikîlere göre âyet-hadis bulunmayan yerde örf deliline dayanilir. Bunun huccet olusu: "Müslümanlarin güzel gördügü sey, Allah katinda da güzeldir. Müslümanlarin çirkin gördügü sey, Allah katinda da çirkindir" (Ahmed b. Hanbel, I, 379) hadislerine dayanir.

3. Maslahat: Islâm genel olarak bütün hükümlerinde fert ve toplum yararini ön plâna almistir. Kur'an'da;"Seni âlemlere rahmet olarak gönderdik" (el-Enbiyâ, 21/107) ve "ey insanlar, size Rabbinizden bir ögüt, gönüllere bir sifa ve hidâyet, müminlere bir rahmet gelmistir" (Yunus, 10/57) buyrulmasi bunu ifade eder. Islâm, bes unsuru korumayi amaç edinmistir. Din, can, mal, akil ve nesil.

4. Sedd-i zerâyi': Kötülüge giden yolu kapama, süi istimali önleme demektir. Islâm'da harama vasita olan sey haram, mübaha vasita olan sey de mübahtir. Burada fiili isleyenin kastina bakilmaksizin, fiil sebep oldugu sonuca göre hükme baglanir. Meselâ, Kur'an'da: "Allah'tan baska yalvardiklarina sövmeyin ki, onlar da bilmeyerek asin gidip Allah'a sövmesinler" (el-En'âm, 6/108) buyrularak putlara sövülmesi yasaklanmistir.

5. Istishab: Geçmiste sabit olan seyin prensip olarak hâl-i hazirda ve gelecekte de devam etmekte oldugunu kabul etmek demektir. Meselâ; bir sey için asil olan mübahlik ise, haramligi sabit oluncaya kadar onun yenilmesi mübahtir (Ebû Zehra, Usûlü'l-Fikh, Dâru'l-Fikri'l-Arabîtab'i, t.y., s. 284 vd.).

6. Önceki seriatlar: Semâvî dinlerin hepsi ortak kaynaktan beslenmistir. Bu da vahiy kaynagidir. Islâm'dan önce gelen kutsal kitaplar her ne kadar tahrif edilmisse de içlerinde gerçek vahiy ürünü bilgiler de vardir. Bu yüzden onlari toptan red uygun olmaz. Bu konuda söyle bir yol izlenmistir: a) Islâmî kaynaklarin geçmis serîatlerden naklettigi seyler Islâm'da da delil olabilir. b) Islâm'da, geçmis seriatlerin neshedilen hükümleri delil olmaz. c) Hem geçmis serîatlerde, hem de Islâm'da geçerli oldugu Islâmî bir nass ile sabit olan seyler geçerlidir. Buna örnek olarak su ayet zikredilebilir: "Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kilindigi gibi, oruç size de farz kilindi. Umulur ki sakinirsiniz" (el-Bakara, 2/183).

Islâmî esaslari itikad, ibadet, hukuk, iktisat, siyer ve ahlâk konulari içinde toplamak mümkündür. Henüz Islâmî bilim dallarinin olusmadigi devrede "fikih" terimi genis anlamiyla ibadetler dahil olmak üzere, bütün ser'î-amelî hükümleri, hatta kelâm ilmini ve inanç esaslarini da kapsamina aliyordu. Ebû Hanîfe'nin "el-Fikhu'l-Ekber" adli eseri akaidle ilgili konulari isledigi halde bu adi almistir. Ancak daha sonra, inanç konulari kelâm ilminin, ibadet, muâmelât ve ukûbât konulari da fikhin alaninda kalmistir. Islâm hukuku terimi daha yeni olup, muâmelât ve ukûbât konularini kapsamaktadir.

1. Temel Inançlar:

Yukarida, Islâm'i tarif ederken zikrettigimiz "cibril hadisi" nin devaminda, Cebrail (a.s)'in; "Iman nedir?" sorusuna Hz. Peygamber söyle cevap vermistir: "Iman; Allâh'a, meleklerine, kitaplarina, peygamberlerine, ahiret gününe, hayir ve serrin Allah'tan olduguna inanmandir" (Buhârî, Imân, 34, 37, Sehâdât, 26; Müslim, Imân, 5, 7, 8; Ebû Dâvud, Sünne, 16; Tirmizî, Imân, 4). Bu inanç esaslari üzerinde, Islâm bilginleri arasinda görüs birligi vardir. Ancak ayrintilarda öze zarar vermeyen bazi görüs ayriliklari olmustur. Allah'in sifatlari zati ile bir midir? Yoksa zatindan ayri nitelikler midir? gibi. Temelde bu inanç esaslari ilk insan Âdem (a.s)'dan son peygamber Hz. Muhammed'e kadar bütün semâvî dinlerde ortaktir. Ilk insan Hz. Âdem ve ondan sonra gelen peygamberler, insanlari Allah'a ve ahiret gününe inanmaya çagirmis, kendisi ile yüce yaratici arasinda habercilik yapan melekten ve insani sasirtmaya dogru yoldan ayirmaya çalisan seytandan söz etmis. Allah'tan gelen vahyi sahifeler veya kutsal kitaplar hâlinde ümmetine teblig etmistir. Kur'an-i Kerîm bu gerçegi söyle dile getirir: "Biz Nuh'a ve O'ndan sonra gelen peygamberlere vahyettigimiz gibi sana da vahyettik" (en-Nisâ, 4/163). "Allâh'a, bize indirilene, Ibrâhim'e, Ismâil'e, Ishâk'a, Yakûb'a ve torunlarina indirilene, Mûsâ'ya ve Isâ'ya verilene ve (diger) peygamberlere Rableri tarafindan verilene inandik, onlar arasinda bir ayirim yapmayiz, biz de Allâh'a teslim olanlariz, deyin" (el-Bakara, 2/136).

Bu duruma göre Islâmiyet; Hz. Isâ, Mûsâ ve Dâvud peygamberle, bu peygamberlere indirilen Incil, Tevrat ve Zebur adli kutsal kitaplarin dogru sekillerine, diger bütün peygamberlere ve bunlardan bazilarina verilen sahifelere de inanmayi gerekli kildigi için evrensel nitelikte "temel inançlar"a sahip bulunmaktadir. Hristiyanlik ve yahudilikte ise bu özelligi görmek mümkün olmaz.

2. Ibâdetler:

Islâm'da genis anlamiyla; Allah'in hosnut ve razi oldugu her amel, hatta hayirli bir is üzerinde fikir üretme, Allah'in yüceligini düsünme "ibadet" sayilmistir. Kur'an ve sünnette yapilmasi istenen ibadetler ise sinirlidir. Namaz, oruç, hac, zekât, kurban ve cihad bunlar arasinda sayilabilir. Farz ibadetlerin ana noktalan Kur'an-i Kerîm'de belirtilmis, ifâ edilme sekilleri ve ayrintilari hadis-i seriflerde açiklanmistir. "Ben namazi nasil kiliyorsam siz de öyle kilin " (Buhârî, Ezân, 18, Edeb, 27, Ahâd, 1) ve "Hac ile ilgili ibadetlerinizi benden aliniz" (Ahmed b. Hanbel, Müsned, III, 318, 366) hadisleri buna örnek verilebilir.

Bazi günahlarin affina sebep olan keffâretler de ibadet niteligindedir. Kur'ân'da yer alan keffâretler üç tanedir. Yemin keffareti (el-Mâide, 5/89). Hata ile mümini öldürme keffâreti (en-Nisâ, 4/92) ve zihâr keffâreti (el-Mücâdele, 58/1-4).

3. Islâm Hukuku:

Fikhin muâmelât ve ukûbât bölümlerini kapsamina alan Islâm hukukunun kaynagi Kur'an, sünnet ve temelde bu ikisine dönen ictihattir. Allah ve Resulunun tespit ettigi muhkem ve acik hükümler degismez niteliktedir. Ictihada dayali hükümler ise yer, zaman, örf ve âdetin degismesiyle degisebilirler. Beserî hukuklarin kaynagi ise insandir. Temelde ilâhî iradeye dayanan Islâm hukuku evrensel adâlet, maslahat ve esitlik esasina dayanir. bu yüzden irk, renk ve dil ayirimi söz konusu olmaz. Beserî hukukun müeyyidesi yalniz dünyevî oldugu halde, Islâm hukukunun ki hem dünyevî, hem de uhrevî'dir. Toplumda etkili olusunun nedeni de budur. Meselâ; baskasinin malini telef eden kimse, bunu tazminle mahkum edilecegi gibi, bir harami isledigi için uhrevî sorumlulukla da karsi karsiya gelir. Bu ikili müeyyide, cezanin caydiricilik yönünü güçlendirir.

Islâm hukukunun baska bir özelligi yalniz fertler ve toplumlar arasindaki iliskileri degil, insanlarla Allah arasindaki kulluk münasebetlerini de tanzim etmesidir.

Islâm hukukunun degistirilmeyen prensiplerine su tedbirlerle esneklik kazandirilmistir. Kur'an ve sünnetin açik hükümleri yaninda genis bir yer tutan ictihadî hükümlerin, zamanin degismesiyle degisebilecegi inkâr olunamaz. Zaruretler yasak olan seyleri mübah kilar (Mecelle, mad. 21). Mesakkat kolayligi celbeder (Mecelle, mad. 17). Ihtiyaç genel olsun, özel olsun zaruretler menzilesine tenzil olunur (Mecelle, mad. 32). Bu gibi kaideler bazi durumlarda ayet ve hadisler karsisinda dahi yürürlük kazanabilir. Hz. Ömer'in müellefe-i kulûb'a zekât vermeyi durdurmasi ve kitlik yilinda hirsizlik cezasini uygulamamasi buna örnek verilebilir (Gazzâlî, el-Mustasfâ, Beyrut, t.y., I, 4 vd.; el-Âmidî, el-ihkâm fi Usûli'l-Ahkâm, Misir 1347, l, 4 vd.; Sava Pasa, Islâm Hukuku Nazariyati Hakkinda Bir Etüd 1, Ankara 1956, II, 43 vd.; Abdülkerim Zeydan, el-Medhal, Bagdad 1389/1969, s. 38-69; Ömer Nasuhi Bilmen Hukuk-i Islâmiyye ve Istilâhât-i Fikhiyye Kâmusu, Istanbul 19671970, I, 20 vd.).

Muamelatin kapsamina anayasa, idare, medenî hukuk, borçlar, devletler umumî ve hususî hukuku gibi hukuk dallari girer.

a. Anayasa veya esas teskilat hukuku: "el-Ahkâmü's-Sultâniyye" adiyla yazilari eserlerde incelenmistir. Islâm Devleti'nin yapisi, sistemi, ana müessese ve kuruluslari, tebeanin Devletle olan iliskileri ve temel hak ve özgürlükler bu hukuk dalma girer. Diger yandan fikih usulu kitaplarinin "hâkim" ve "hüküm" basliklari altinda, akâid ve kelâm eserlerinde, Islâm tarihi kaynaklarinda bu konu ile ilgili bilgiler yer almaktadir. Ayni konular içinde, idare hukuku ile bilgileri bulmak da mümkündür.

b. Medenî hukuk: Evlenme, bosanma, nafaka, neseb, miras vb. aile müessesesi ile ilgili hükümler burada incelenir. Âile hukuku âyet ve hadislerle genisçe bir sekilde düzenlenmistir. Bu konuda Kitap ve Sünnete dayanmayan bir hüküm bulmak imkânsiz gibidir. Islâm'in aile yuvasina bu kadar önem vermesi, onun toplumun çekirdegini ve temelini teskil etmesi yüzündendir.

c. Borçlar hukuku: Islâm Devlet nizami ve hukuku çerçevesinde olusturulan Islâm toplumunda yasayan insanlar arasindaki malî ve ekonomik iliskiler ile insan esya iliskisini inceler. Kur'an-i Kerîm'de, bir kimseye baskasinin malinin mübah olmasi iki esasa baglanmistir. Bunlar; haksiz yere yeme yasagi ve karsilikli rizadir. "Ey iman edenler! Mallarinizi aranizda haksizlikla degil, karsilikli rizalasmaya dayanan ticaretle yeyin. Haramla kendinizi mahvetmeyin" (en-Nisâ, 4/29). Ticaret kâr ve zarari, yani riski kapsadigi için, risksiz elde edilen kazanç ticaret sayilmaz. Bu yüzden faiz yasaklanmistir (bk. el-Bakara, 2/275-280, "Faiz" mad.). Rüsvet de, baskasinin malini haksiz yere yeme sayildigi için yasaklanmistir (bk. el-Bakara, 2/1 88).

Kur'an-i Kerîm'de önemli akitleri tanzim için iki sey istenmistir. Birincisi; sahit bulundurmak, "Alis-veris yaptiginizda sahit tutun, kâtip de sahit de zarara ugratilmasin" (el-Bakara, 2/29). Ikincisi; borçlari ve va'deli satis bedellerini yazmak. "Ey iman edenler! Belirli bir vakte kadar borçlandiginiz zaman onu yaziniz" (el-Bakara, 2/282).

Ayet ve hadislerde, hakkinda emir veya nehiy bulunmayan islerde asil olan mübahliktir (bk. el-Bakara, 2/29; el-Mâide, 5/87). Müslümanlar arasinda yapilan akitlerde helâli haram, harami helâl kilmayan sartlar baglayicidir (bk. Buhârî Icâre, 14, 50).

d. Islâm Devletini Idâre edenlerle idare edilenler arasindaki iliski: Kur'an-i Kerîm'in bu konuda getirdigi esaslar dört maddede toplanabilir: Adalet, sura, maslahat ve koruma:

Adâlet: Pek çok ayette geçen bu esas hakkinda Kur'an'da söyle buyurulur: "Süphesiz Allah size, emaneti ehline teslim etmenizi ve insanlar arasinda hükmettiginiz zaman adaletle hükmetmenizi emreder" (en-Nisâ, 4/58). Su ayet de, bu esasin önemini belirtmektedir: "Allah, süphesiz ki adâleti, iyilik yapmayi ve akrabaya yardim etmeyi emreder, taskin kötülüklerden, mesrû olmayan seylerden, zulüm ve haksizliklardan nehyeder" (en-Nahl, 16/90). Islâm'in adâletinde; irk, renk, dil, din, zenginlik, yoksulluk dikkate alinmaksizin esitlik ilkesi esastir. Hâkim ve idareci suç isledigi zaman, diger vatandaslar gibi yargilanir. Yöneticiler, Tebea gibi ayni hak ve borçlara sahiptirler. Onlarin imtiyazli bir hakki ve kutsal kisilikleri yoktur. Kur'an adaleti, sosyal adalettir. Zengin yoksul arasindaki dengeyi kurar ve yoksulun nafaka, zekât disinda, gerektiginde Devletin diger gelir kaynaklari üzerinde de hakki vardir.

Sûrâ: Islâmiyet, önemli islerin istisâre yapilarak çözümlenmesi ilkesini getirmistir. Istisâre, sade bir vatandasin önemli bir ise karar vermezden önce, konuyu iyi bilen birisine danismasini kapsadigi gibi, Devletin en üst organi olarak, yönetim isinin "sûrâ" yoluyla yürütülmesini de içine alir. Ayetlerde söyle buyurulur: "Onlarin isleri aralarinda sûrâ (danisma) iledir" (es-Sûrâ, 42/38). "Is hakkinda onlarla müsâvere et. Bir kere karar verdin mi, artik Allah'a dayan..." (Âlu Imrân, 3/159)

Kur'an-i Kerîm Sûrâ ve adâletin nasil gerçeklestirilecegini ve vâsitalarini açiklamamis, bunlari günün sartlarina ve çaglara göre insanlarin tecrübesine birakmistir.

Muhammed Ebû Zehra; "Onlarin isleri aralarinda sûrâ iledir" ayeti hakkinda sunlari söyler: "Bu ayet, açik ifadesiyle (ibaresiyle) Islâm Devlet sisteminin müslümanlar arasinda sûrâ esasina dayandigini ifade etmektedir. Ancak tek tek bütün tebea ile istisare imkâni olmadigi için, ümmetin, Islâm Devlet baskaninin kontrol edecek ve Devlet islerini düzenlemede ona katilacak bir toplulugu seçip görevlendirmesi gerektigine isaret etmektedir" (Ebû Zehrâ, Usûlü'l-Fikh, Dâru'l Fikri'l-Arabîtab'i, t.y., s. 141).Bu duruma göre, Devlet baskani ve hükûmet "icrâ organi"ni olusturmakta, islerin yürütülmesinde kendisine danisilacak, ictihada dayali konularda kanun yapma isini üstlenecek bir "istisare meclisi"ni is basina getirme görevi Islâm toplumuna verilmektedir.

Islâmî sistemde, toplumu yönetme emanetini en ehil olana vermeyi saglayacak bir "seçim sistemi" nin gelistirilmesi gerekir (bk. en-Nisâ, 4/58). Babadan ogula geçen saltanat sistemlerinde bu prensibi korumak mümkün olmaz. Nitekim, Hz. Peygamberden sonra ilk dört halife, sartlar elverisli oldugu halde Devlet baskanligi (hilâfet) görevinin babadan ogula geçisine firsat vermemislerdir. Islâm toplumunun bu konuda en güzele ulasabilmesi için yardimlasma ve dayanisma içinde bulunmasi gerekir. Kur'an'da söyle buyurulur: "Iyi ve güzel olan seylerde (birr) ve takvâda birbirinize destek olunuz. Günah ve düsmanliklarda yardimlasmayiniz" (el-Mâide, 5/2).

Maslahat: Idare edenlerle, idare edilenler arasindaki iliski bu esasa dayanir. Yönetici, toplum hizmetinde bulundugu, adâletli hareket ettigi ve insanlarin ihtiyaçlarini karsilayip, sikintilarini giderdigi sürece, Cenâb-i Hak'tan ecir alir. Islâm'da, kurallara uymayana ikili müeyyide oldugu gibi, toplum yarari için iyi niyetle çalisana da ikili karsilik vardir. Dünyevî ve uhrevî. Buna su hadisi örnek verebiliriz: "Gönül hoslugu ile görevini yerine getiren veznedar, Allah rizasi için sadaka verenlerin ecrini alir" (Buhârî, Zekât, 25).

Koruma: Toplumu, mal, can, din ve namusu her türlü saldiri ve kötülükten korumak gerekir. Islâm bunu, hadleri (ceza hukuku) uygulamak, zâlimden mazlûmun hakkini almak ve benzeri müeyyidelere basvurmak suretiyle yerine getirir.

e. Ceza hukuku:

Yalniz ibâdet ve muâmelâta iliskin hükümlerin bulunmasi toplum hayati için yeterli degildir. Bu hükümlerin düzenli olarak uygulanabilmesi için müeyyidelere de ihtiyaç vardir. Islâm ceza hukuku hükümlerine "ukûbât" denir. Allah haklarina karsi islenen suçlar için verilecek agir cezalar Kur'an-i Kerîm'de belirlenmistir. Bunlara "hadd" denir. Çogulu "hudûd" tur. Hafif cezalar ise Islâm Devletinin ve hâkimin takdirine birakilmistir. Bunlara "ta'zîr" cezasi denir.

Had cezalan sunlardir:

Zina: "Zina eden kadinla zina eden erkekten herbirine yüzer degnek vurun" (en-Nûr, 24/2). Ancak zinanin ispati dört erkek sahitle veya suçlunun dört defa ikrariyla sabit olabilecegi (bk. en-Nûr, 24/4-9) ve bunun uygulamada ispati pek nadir olacagi için, ceza caydirici ve önleyici tedbir niteligindedir.

Zina iftirasi: "Nâmuslu ve hür kadinlara zina iftirasi atan, sonra bunu dört sahitle ispat edemeyen kimselerin herbirine de seksen degnek vorun" (en-Nûr, 4/4). Bu ithami yapan, kadinin kocasi olur ve bunu dört sâhitle ispat edemezse "mülâanee" yoluyla ve hâkim karari ile bosanma gerçeklesir (bk. en-Nûr, 24/6-9).

Hirsizlik: "Erkek hirsizla kadin hirsizin, isledikleri suça bir karsilik ve ceza, Allah'tan ibret verici bir müeyyide olmak üzere ellerini kesin" (el-Mâide, 5/38). Ancak Hz. Ömer kitlik ve darlik bulunan zamanda hirsizlik yapan bu cezayi uygulamamis, açlik ve yoksulluk problemini çözmenin Devlet'in görevi olduguna isaret etmistir.

Isyan ve yol kesicilik: "Allah'a ve Resulune (müminlere) savas açanlarin, yeryüzünde yol kesmek suretiyle fesatçiliga kosanlarin cezasi; ancak öldürülmeleri, ya asilmalari, yahut sag elleriyle sol ayaklarinin çapraz bir sekilde kesilmesi, yahut da bulunduklari yerden sürümeleridir. Bu onlarin dünyadaki rezilligidir. Ahirette, onlara ayrica pek büyük azap vardir" (el-Mâide, 5/33). Ancak bu durumdaki isyanci veya soyguncu ele geçmeden önce pisman olur, tevbe eder ve kendiliginden teslim olursa, bagislanir (el-Mâide, 5/34).

Diger yandan Kur'an-i Kerîm'de suç ve ceza arasinda esitligi saglayan kisas cezasi da yer alir. Bu, insanlara karsi islenen öldürme, azayi yok etme veya yaralama suçlarinda, suçluya ayni cins ve miktarda ceza uygulamakla yerine getirilir. Ancak bunun için suçun kasten islenmis olmasi ve magdurun ya da velîsinin sikâyetçi olmasi da ilke olarak kabul edilmistir (bk. el-Mâide, 5/45; el-Bakara, 2/178, 179).